Tekst we współpracy z

To wiodący w Polsce integrator systemów automatyki budynkowej przeznaczonych dla biur, hoteli, domów. Firma już od ponad 10 lat specjalizuje się w projektach o nietypowych i nowatorskich rozwiązaniach dotyczących inteligentnego budownictwa.

Integracja nowoczesnych systemów KNX daje możliwość zarządzania i kontroli budynku z dowolnego miejsca na świecie. Inteligentny Dom pozwala na pełne dostosowanie do wymagań i oczekiwań klienta.

Więcej na www.inteligentnebudownictwo.com.pl

2014-12-17 10:26:08

Inteligentny budynek, systemy sterujące budynkiem

Inteligentna instalacja, jaką jest system automatyki budynku, to alternatywa dla klasycznej instalacji elektrycznej. Łączy w jedno funkcję tradycyjnej instalacji razem ze „specyficzną siecią” komputerową.

W pozostałych częściach Poradnika pokazujemy, jakie systemy można instalować, żeby oszczędzać energię. Tych urządzeń i instalacji jest wiele i prawie wszystkie posiadają wbudowany prosty system automatyki, który pozwala zaprogramować ich działanie. To jednak nie czyni jeszcze budynków inteligentnymi.

Dom czy biuro staje się inteligentne dopiero wtedy, kiedy zintegrujesz pracę tych podsystemów i kiedy będziesz mógł sterować centralnie budynkiem niczym pilotem od telewizora. Jest to możliwe dzięki zainstalowaniu systemu zarządzania obiektem - BMS (ang. building management system).

MOŻLIWOŚCI AUTOMATYKI BUDYNKOWEJ

System automatyki budynku spaja urządzenia elektryczne i instalacje budynkowe z siecią czujników i detektorów kontrolujących warunki wewnątrz i na zewnątrz budynku. Na podstawie zebranych danych i w oparciu o wymagania użytkowników system zarządza podsystemami tak, by zapewnić komfort i bezpieczeństwo, przy optymalnym zużyciu mediów.

Zakres integrowanych urządzeń jest dowolny i, co najważniejsze, może być stopniowo rozszerzany. Podstawowe instalacje, które się integruje, to ogrzewanie, chłodzenie, wentylacja oraz oświetlenie. To przynosi największe korzyści energetyczne, ekonomiczne i w zakresie komfortu cieplnego.

W dalszej kolejności do systemu można włączać:

  • sterowanie żaluzjami i roletami

  • sprzęt AGD/RTV, np. sprzęt audio/video, ekspres do kawy

  • system monitorowania zużycia energii

  • zarządzanie ogrodem

  • ochronę przeciwpożarową

  • monitoring zewnętrzny i wewnętrzny

  • system ochrony budynku

  • system kontroli ruchu.

inteligentne budownictwo, żródło archiwum DLJm.jpg  inteligentne budownictwo, żródło archiwum DLJm.jpg

KORZYŚCI

W inteligentny budynek warto zainwestować dla czterech podstawowych korzyści:

- oszczędności

- bezpieczeństwa

- wygody

- prestiżu

WYGODA I PRESTIŻ

Dzięki systemowi zarządzania budynkiem całym obiektem można zarządzać za pomocą jednego urządzenia. Może to być ścienny panel dotykowy albo też dobrze znane urządzenia mobilne:  komputer, smartfon lub tablet.  Korzystając z tych ostatnich można sterować instalacjami zdalnie z dowolnego miejsca w domu i na świecie. Na odległość można też podglądać, co dzieje się w pomieszczeniach podczas naszej nieobecności, a w przypadku niepokojących zdarzeń system informuje nas na bieżąco za pomocą SMS-ów.

Dodatkowe funkcje dla podniesienia komfortu

  • Multiroom czyli system nagłośnienia wielopokojowego. Zastępuje tradycyjny sprzęt grający, umożliwiając odtwarzanie wybranego źródła dźwięku (np. radia czy zgromadzonych na serwerze utworów muzycznych) we wszystkich pomieszczeniach. Sprzęt nagłaśniający może zostać ukryty w ścianach lub suficie, a nawet w łazience.
  • System zarządzania ogrodem łączy mechanizm zraszaczy z czujnikami wilgotności gleby i stacją pogody. Jego działanie może być programowane dla różnych stref ogrodu. Dodatkowo do nawadniania roślin można wykorzystać wodę deszczową.
  • System przeciwoblodzeniowy dla rynien i podjazdów zabezpiecza podjazdy, chodniki lub rynny spustowe wody deszczowej przed śniegiem i lodem. By zminimalizować koszty pracy instalacji, system monitoruje opady i temperaturę.

OSZCZĘDNOŚĆ

Zastosuj systemy inteligentnego budynku jeżeli zależy ci na optymalizacji i monitorowaniu zużycia energii oraz innych mediów, zwłaszcza w budynkach pasywnych i energooszczędnych. Świetnie nadają się do sterowania urządzeniami wykorzystującymi energię odnawialną, takimi jak pompy ciepła, ogniwa fotowoltaiczne czy kolektory słoneczne.

Potencjał oszczędności w inteligentnym budynku:

OŚWIETLENIE – do 45 proc.

W inteligentnym budynku każdy obwód oświetlenia jest sterowany indywidualnie. System automatyki mierzy natężenie światła w pomieszczeniu i w zależności od żądanego przez użytkowników pożądanego poziomu jasności, załącza tylko niezbędne oprawy oświetleniowe. Są one regulowane nie tylko w zakresie włącz/wyłącz, ale dzięki ściemniaczom mają też możliwość płynnej regulacji oświetlenia.

Wykorzystanie czujników obecności sprawia, że lampy zaświecają się tylko wtedy, gdy są potrzebne i nie gasną w najmniej oczekiwanym momencie. Jest to istotne zwłaszcza na korytarzach, w pomieszczeniach socjalnych czy na podjazdach.

OGRZEWANIE, KLIMATYZACJA, WENTYLACJA – do 45 proc.

  1. System kontroluje temperaturę dla każdego pomieszczenia osobno i w pustych pokojach może obniżyć ją o np. 2 stopnie. Tak dzieje się w nocy, kiedy zajmujemy tylko sypialnię lub podczas dłuższych wyjazdów. Tymczasem każdy stopień mniej do dogrzania w sezonie grzewczym to 6 proc. oszczędności energii.
  2. dzięki kontroli warunków zewnętrznych przez stację pogodową zmiany temperatury są wprowadzane płynnie, a nie skokowo. Nagła praca urządzeń „na pełnych obrotach” jest bowiem bardzo nieefektywna energetycznie.
  3. czujniki otwarcia okien wykluczają zaistnienie zjawisk takich jak kurtyny powietrzne, gdy podczas wietrzenia załączone są grzejniki, czy przegrzewania pomieszczeń.

ROLETY I ŻALUZJE – do 15 proc.

Zautomatyzowany napęd rolet i żaluzji to nie tyko duża wygoda, ale też oszczędność energii do 15 proc. Dane pobierane przez stację meteo optymalnie ustawiają żaluzje w stosunku do warunków pogodowych. Dzięki temu słońce nie nagrzewa nam pomieszczenia i możemy zaoszczędzić na energii elektrycznej, która byłaby potrzebna do zasilenia klimatyzatorów.

oszczędności wynikające z zastosowania systemów BMS, źródło archiwum firmy DLJM

BEZPIECZEŃSTWO

System automatyki budynku można integrować z systemami bezpieczeństwa obiektu:

  • system kontroli dostępu - reakcja systemu na dostęp konkretnego użytkownika,

  • system alarmowy,

  • system monitoringu wizyjnego i wideo domofonów (CCTVIP)

Wychodząc z domu użytkownik jednym przyciskiem wyłącza wszystkie instalacje: aktywuje alarm, gasi światło, zmniejsza ogrzewanie, zamyka okna, rozwija rolety oraz wyłącza wszystkie zbędne urządzenia gospodarstwa domowego i RTV.

System automatyki pozwala na połączenie alarmu przeciwwłamaniowego, czujki przeciwpożarowej i wielu innych zabezpieczeń w jeden zintegrowany mechanizm.

Jeśli pojawia się usterka lub problem, użytkownik lub zarządca budynku jest o tym informowany w odpowiedni sposób: np. wiadomość SMS lub e-mail. Informacje te są również magazynowane w bazie danych, dzięki czemu po powrocie do domu można sprawdzić co działo się pod naszą nieobecność.

W trakcie dłuższego wyjazdu np. na wakacje inteligentne instalacje pozwalają na symulowanie obecności mieszkańców. Proces ten polega na wcześniejszym nagraniu poszczególnych czynności domowników np. włączania TV o określonej godzinie, zasłanianie zasłon, włączanie światła itp., a następnie odtwarzanie ich, co skutecznie potrafi zmylić potencjalnego włamywacza.

JAK DZIAŁA SYSTEM KONTROLI BUDYNKU? – SPOJRZENIE TECHNICZNE

Inteligentna instalacja umożliwia „porozumiewanie się” urządzeń elektrycznych budynku za pośrednictwem jednego głównego przewodu magistralnego. Zazwyczaj jest to miedziany kabel, tzw. skrętka dwuparowa. Zarówno sensory  (czyli czujniki), jak i urządzenia takie jak pompa ciepła czy oprawy oświetleniowe, za jej pomocą wysyłają informacje (tzw. telegramy) o tym, co się aktualnie wokół nich dzieje i przez to ich praca jest synchronizowana. W ten sposób eliminujemy jednoczesne działanie instalacji o odwrotnych funkcjach czyli np. pracy klimatyzacji przy otwartych oknach. Z kolei wyjście użytkowników z domu może automatycznie aktywować alarm i obniżyć temperaturę pomieszczeń o kilka stopni.

SYSTEMY FIRMOWE (ZAMKNIĘTE)

SYSTEMY FIRMOWE (ZAMKNIĘTE) – zakładają instalację urządzeń jednego producenta, zgodnie z firmowymi standardami. Przez wiele lat dominowały na rynku. Są to rozwiązania autorskie, w których elementy są, pod względem konstrukcji, często objęte tajemnicą producenta. Zarówno instalacja, jak i serwis jest więc zarezerwowany dla producenta i wybranych podwykonawców, co w oczywisty sposób  zmniejsza konkurencję cenową. Co gorsza system taki nie jest kompatybilny z innymi, tak więc decydując się na niego, musimy przyjąć jednolity system i producenta urządzeń w całym budynku. Będziemy też ograniczeni do niego w przypadku chęci rozbudowy automatyki. Zaletą systemów zamkniętych jest większy poziom bezpieczeństwa. 

SYSTEMY OTWARTE

SYSTEMY OTWARTE – umożliwiają instalację urządzeń różnych producentów.

Systemy te opierają się na otwartych standardach komunikacyjnych. W ten sposób każda firma może wyprodukować i wprowadzić na rynek urządzenie lub oprogramowanie, które stanie się częścią systemu otwartego. 

WYBÓR I PROJEKTOWANIE SYSTEMU AUTOMATYKI BUDYNKOWEJ

Kiedy już wiesz, że chcesz zautomatyzować swój dom, pora zdecydować, jakich funkcjonalności od niego oczekujesz i jaki zakres urządzeń chcesz zintegrować.  Wybór rozwiązań musisz dopasować do uwarunkowań budynku oraz … dostępnego budżetu, jaki chcesz przeznaczyć na ten cel.

Instalacja magistrali inteligentnego systemu to koszt średnio o 30 proc. większy od tradycyjnej sieci elektrycznej. Natomiast dodatkowym znaczącym wydatkiem jest zakup inteligentnych przycisków, czujników, paneli sterowania itd. Warto wiedzieć, że nie wszystkie koszty musimy ponieść na początku inwestycji.

Przy budowie domu  masz dwie możliwe drogi działania:

  1. Zaprojektowanie i wdrożenie pełnej automatyki – zakłada stworzenie projektu systemu i jego pełne wdrożenie: położenie magistrali, wybór i zakup urządzeń, ich zaprogramowanie i optymalizację; po zakończonym wdrożeniu nadal istnieje możliwość rozbudowy systemu o nowe urządzenia i dodawania funkcjonalności.

  2. Preinstalacja – zakłada, że w trakcie budowy przygotowujemy tylko infrastrukturę, czyli przewody inteligentnej instalacji pod przyszły system. Decyzje o zakresie wdrożenia automatyki, zakup urządzeń i ich programowanie jest odłożone w czasie i może być podjęte przez ostatecznych użytkowników obiektu. Dlatego to rozwiązanie polecane jest szczególnie deweloperom. Może być też propozycją dla osób, którym zależy na automatyce, jednak chcą uniknąć dodatkowych wydatków na początku inwestycji.

PROJEKT

Dobry projekt systemu automatyki to podstawa. Warto o nim pomyśleć już na początku budowy i zaznaczyć plan magistrali już na etapie projektu.

Bez względu na to, komu zlecisz wykonanie systemu, najpierw powinieneś ustalić własną koncepcję systemu.

  1. Uwarunkowania budynku – w zależności od gabarytów budynku i tego, na jakim etapie inwestycji jesteś, możesz wybrać system, w którym urządzenia komunikują się ze sobą „po kablu” lub drogą radiową.

  2. System przewodowy – urządzenia są połączone magistralą – miedzianym kablem, tzw. skrętką dwuparową. To technologia tańsza od radiowej i niezawodna, ale przy instalacji automatyki w istniejącym obiekcie wymaga kucia ścian w celu położenia oddzielnej magistrali;

  3. System radiowy – jest droższy i jego zastosowanie napotyka wiele ograniczeń.  Chodzi przede wszystkim o ograniczony zasięg - maksymalna odległość między serwerem a  sensorem to 100 m na otwartej przestrzeni, natomiast w pomieszczeniach spada nawet poniżej kilkunastu metrów. System ten wystepuje w dwóch wariantach – otwartym lub zamkniętym. 

  4. Przeznaczenie instalacji – zakres integrowanych urządzeń jest dowolny i, co najważniejsze, może być stopniowo rozszerzany. Podstawowe systemy, które się integruje to ogrzewanie, chłodzenie, wentylacja oraz oświetlenie. 

WYBÓR PROJEKTANTA

Projektowaniem systemu automatyki zajmują się:

  • producenci i dystrybutorzy urządzeń – firmy, które sprzedają urządzenia często oferują usługę projektu i wdrożenia systemu automatyki jako dodatek do oferowanych urządzeń;

  • elektroinstalatorzy – położenie i instalację samej magistrali (preinstalację) mogą zaplanować i wykonać wykwalifikowani elektrycy, którzy zostali dodatkowo wyszkoleni i znają wytyczne odnośnie specyfiki systemów automatyki budynkowej;

  • firmy integratorskie – specjalizują się w projektowaniu, programowaniu i wdrożeniach systemów automatyki; kładą nacisk na optymalny projekt i dobór urządzeń pod zapotrzebowanie użytkownika.

Pozostaw swój komentarz.

waldek.rj @ 2013-11-20 16:45:49.521655

Witam, czy ktoś ma jakieś ciekawe pomysły na sterowanie w domu pasywnym. Mam zaprogramowane rolety aby chroniły dom przed nagrzewaniem/chłodzeniem w zależności od temp. zewn. W trybie nocnym nagrzewnica rekuperatora pracuje na mniejszej wydajności....

greennation @ 2014-01-01 14:16:35.670526

Witam,

regulacja rolet samą temperaturą to zdecydowanie za mało... Myślę, że przy minus 25 w piękny słoneczny lutowy dzień słoneczko da Ci wiele więcej korzyści niż przy plus 15 w deszczowym sierpniu. 

FvGWx4kMcgj @ 2015-04-11 11:07:05.53289
Thanks a lot for your post. I would like to write my opinion that the tariff of car insurance varies greatly from one plan to another, for the reason that there are so many different issues which cotirnbute to the overall cost. Such as, the model and make of the car will have a tremendous bearing on the purchase price. A reliable older family automobile will have a more affordable premium when compared to a flashy fancy car.
xEWgRYfvjm @ 2015-04-11 20:47:43.681634
A no joo taka koncepcja jest słuszna Aczkolwiek jeśli w nzysam kochanym państwie nie ma (no chyba że jest a ja nie wiem) jakiejś ustawowo zaklepanej polityki odnośnie do energetyki atomowej, to wydawanie kasiory, po to by spełnić swoje wizje zostania fachowcem od spraw atomu jest co najmniej dziwne.No i ogf3lnie nie ufam polibudzie właśnie przez to rozbicie tematyki energetycznej na każdy wydział sobie rzepkę skrobię (podobnie jak i tematykę bezpieczeństwa wewnętrznego). Każdy chce się lansić, że to oni są bliżej spraw np. energii odnawialnej więc kierunki z tą problematyką prowadzą wydziały chemiczne, mechaniczny, energetyczny i bodajże oceanotechniki. Zero koordynacji O__oBTW:W zeszłym roku nie uruchomiono owego bezpieczeństwa z uwagi na to gdyż każdy wydział samodzielnie rekrutował ludzi na niby międzywydziałowe studia. Powf3d brak dostatecznej liczby kandydatf3w :/
    Ważne informacje
  • - najczęściej popełniane błędy
  • - na co zwrócić szczególną uwagę
  • - ile to kosztuje?

  • Nieprzemyślana koncepcja systemu – należy dobrze przemyśleć swoje oczekiwania i możliwości budynku w fazie projektowania oraz odpowiednio dobrać system i urządzenia. Nie ma sensu wprowadzać scen świetlnych do pokoju oświetlanego jedną lampą.
  • Zmiana koncepcji projektu w trakcie lub po wdrożeniu systemu – np. zmiana przeznaczenia pomieszczeń i niedostosowanie projektu do tego.
  • Zbytnie oszczędności przy projektowaniu – chęć wykonania projektu „przy okazji” i na szybko. Z drugiej strony bledem jest również wybór zbyt ekskluzywnego sprzętu, którego funkcjonalność nigdy nie zostanie wykorzystana, bo przekracza potrzeby użytkowników – np. inteligentny przycisk wysokiej klasy zamontowany w pomieszczeniu gospodarczym;
  • Instalacja niepotrzebnych urządzeń – zdarza się, że nierzetelny wykonawca faszeruje budynek kosztownymi urządzeniami: czujnikami, inteligentnymi przyciskami, siłownikami, ale w praktyce ich funkcjonalność przerasta zapotrzebowanie użytkowników i wtedy stają się tylko niepotrzebnym wydatkiem i bezużytecznym gadżetem.
  • Wybór  urządzeń, które nie są kompatybilne ze sobą – może wynikać z niewiedzy, braku ustaleń między branżystami, błędu projektanta lub zmian koncepcji i urządzeń w ostatniej chwili (np. przy cięciu kosztów);
  • Nieodpowiedni dobór urządzeń – należy zwrócić uwagę na warunki pracy urządzeń – zakres temperatury pracy i  przechowywania, stopień ochrony urządzeń itp.;
  • Brak aktualnej dokumentacji wykonawczej systemu;
  • Niewłaściwe i/lub nieracjonalne umiejscowienie czujników temperatury/wilgotności/ natężenia oświetlenia/ruchu – np. czujnik oświetlenia w kotłowni, czujnik zamontowany przy grzejniku itp.;
  • Błędnie wykonane oprzewodowanie systemu – np. próba oparcia magistrali KNX o typową skrętkę;
  • Błędy w oprogramowaniu, które ograniczają działanie systemu;

  • Zanim porozmawiamy z projektantem systemu automatyki, warto ustalić własne oczekiwania (patrz „koncepcja”).
  • Warto oprzeć system automatyki o technologię systemu otwartego, czyli KNX, LonWorks lub BACnet. Dzięki temu będzie można rozbudowywać instalację również w przyszłości, bez obaw o kompatybilność urządzeń i przyszłą ofertę producenta.
  • Wybierając spośród KNX, LonWorks lub BACnet, należy kierować się tym czy tym standardem posługują się producenci urządzeń i wyposażenia, w które planujemy się zaopatrzyć, np. pralki, wanny, lodówki sprzęt audio-video itp.;
  • Dobry projekt to inwestycja i dlatego warto poszukać sprawdzonego integratora
  • Wybór urządzeń – warto wybrać urządzenia znanych producentów, których spójność z otwartymi standardami komunikacyjnymi jest potwierdzona przez certyfikaty instytucji standaryzacyjnych.
  • Należy zagwarantować sobie u wykonawcy możliwość kilkuetapowego wdrożenia – wykonawca  musi zebrać dane i albo na miejscu albo zdalnie wprowadza korektę.
  • Edukacja na temat działania i optymalnego sterowania systemem – warto zostać przeszkolonym, by znać pełne możliwości zainstalowanej automatyki, a także dobrze rozumieć logikę jej działania, w tym np. konsekwencje ręcznej ingerencji w funkcje i parametry urządzeń;
  • „Wiek” standardu – na rynku ciągle pojawiają się nowe systemy; warto wybrać taki, którego inni użytkownicy już zdążyli sprawdzić i potwierdzają jego jakość;  rozsądny okres funkcjonowania na rynku daje też gwarancję, że producenci skorygowali już wychwycone błędy;
  • Wsparcie producentów  - warto wybrać urządzenia dużych producentów, którzy mogą zapewnić szybkie wsparcie techniczne w razie awarii.
  • Warunki gwarancji i serwisu – zazwyczaj serwis oferowany przez producentów systemów zamkniętych jest droższy niż usługi firm instalujących i projektujących systemy.

Tak jak w większości technologii energooszczędnych, wydatek na automatykę budynkową należy potraktować nie jako koszt ale inwestycję.

Nie cena produktu i usługi powinna decydować o wyborze modelu, ale czas zwrotu inwestycji.

Nie da się powiedzieć, ile kosztuje system automatyki. Zależy to od typu systemu, jaki wybierzemy oraz wielkości naszego budynku i waha się na poziomie od 5 do 20 proc. wartości inwestycji. 

Na zwrot z tej inwestycji musisz poczekać kilka lat. W głównej mierze jest to efekt  oszczędności na eksploatacji budynku. Jeśli odpowiednio wcześnie uwzględnisz system automatyki w swoim projekcie, możesz liczyć na dodatkowe zyski:

  • podczas zakupu urządzeń grzewczych, oświetlenia itp. - jeśli planujesz centralny system BMS, możesz zrezygnować z prostej automatyki poszczególnych urządzeń, przez co ich cena jest niższa;
  • instalacja elektryczna – nie ma potrzeby dublowania instalacji – inteligentna magistrala spełnia zarówno tradycyjne jak i dodatkowe funkcje związane ze sterowaniem;

Na koszt instalacji systemu automatyki budynkowej składają się:

- usługa położenia magistrali - średnio o 30% droższa od tradycyjnej sieci elektrycznej;

- zakup inteligentnych urządzeń – ich dobór (i ceny) są głównym czynnikiem warunkującym ostateczny koszt inwestycji; 

- usługa zaprojektowania (w tym dobór urządzeń), instalacji/ uruchomienia i oprogramowania systemu – koszt usługi znacznie się waha, ale dobry projekt może pomóc uniknąć niektórych wydatków sprzętowych i przyszłych problemów z serwisem;

W przeliczeniu na m2 - od 150 do 500 zł netto/ m2



Inteligentny dom – odporny na upałyW sierpniu 2003 roku w Stanach Zjednoczonych przez dwa dni 55 mln osób było odciętych od prądu. Były przerwy w dostawie wody, okresowo nie działały sieci telefonii komórkowej, stacje telewizyjne i radiowe. To największy dotychczas blackout w USA, ale nie jedyny. Rozpalone do czerwoności klimatyzatory schładzające latem biura i domy doprowadzają sieci elektroenergetyczne na skraj wyczerpania i wtedy kilka drobnych awarii może doprowadzić do katastrofy, która – jak w przypadku Northeast blackout – spowodowała paraliż i kosztowała kraj miliardy dolarów.Przeczytaj >>
Zmień nawyki i oszczędzajNie każdego, kto chciałby zmniejszyć koszty utrzymania domu, stać na przeprowadzenie gruntownej modernizacji. Okazuje się jednak, że są również łatwo dostępne a skuteczne sposoby, by zmniejszyć miesięczne opłaty za energię.Przeczytaj >>
10 mitów na temat automatyki budynkowejIm bardziej automatyka budynkowa wychodzi z branżowego zacisza na rynki masowe, tym więcej mitów na jej temat pojawia się w opinii publicznej. Mity te zaciemniają obraz branży, czy nawet mówiąc śmielej - psują go. Dlatego większość spotkań handlowych, i to nie tylko z inwestorami indywidualnymi, rozpoczynamy od wyjaśnienia nieporozumień związanych z automatyką.Przeczytaj >>
Życie w pasywnym okiem lokatorówDom pasywny to budynek, który w Polakach wzbudza wątpliwości, a nawet obawy. Nic więc dziwnego, że jest ich w naszym kraju zaledwie kilkadziesiąt. Ci jednakże, którzy w nich mieszkają, chwalą sobie ten wybór.Przeczytaj >>

Nasi partnerzy